تفکر همگرا و واگرا/دسته بندی تفکر بر اساس خلاقیت و اصول گرایی


تفکر اصولی و سنتی و همگرا در مقابل تفکر خلاق و بی پروا و واگرا

یکی از مهمترین مباحث مهم در روانشناسی بررسی تفکر همگرا و واگرا است.

در واقع آنچه امروزه باعث تمایز افراد در جوامع می شود نوع و شکل تفکر آنها است.

چرا که تفکر هر فرد منشاء رفتار و برخوردهای اجتماعی اوست.

فرد با نوع تفکر خود شخصیت خود را می سازد.

و رفتار او در چارچوب بینش و تفکر او صورت می گیرد.

به عنوان مثال ممکن است دیدگاه یک سری از افراد این باشد که

در ارتباط با دیگران شوخ طبعی باعث ایجاد فضایی سالم می شود.

و مردم در چنین فضایی در آرامش خاطری نسبی قرار می گیرند.

 

در مقابل، فرد دیگری می اندیشد که هر قدر از ایجاد روابط گرم و صمیمانه خودداری کند،

کمتر به حریم خصوصی افراد وارد شده و

آنها در آرامش بیشتری خواهد بود.

پس آشنایی با تفکرات عمده انسان ها می تواند عامل تغییری عمیق و مثبت در شکل زندگی افراد تلقی شود.

یکی از محققان شناخته شده در زمینه خلاقیت و سنجش توانایی های آفریننده، گیلفورد است.

او معتقد است که شیوه های تفکر افراد دو گونه است :

همگرا و  واگرا

هریک از روش های تفکر را می توان به منزله روش هایی دانست.

که به کمک آنها بخشی از فرایند حل مسئله با موفقیت طی می شود.

فلاسفه و روانشناسان تقسیم بندی های متعددی برای تفکر عنوان کرده اند

که به اختصار به آنها اشاره می شود اما بهتر است پیش از آن با  تقسیم بندی جامع تری از تفکر آشنا شویم.

 

تفکر همگرا عبارتست از :

انتخاب مناسبترین راه حل، مبتنی بر کاربرد دانش و قوانین منطق، برای کاستن از تعداد راه های ممکن و تمرکز بر مناسبترین راه حل.

تفکر واگرا عبارتست از :

بررسی راه حل های گوناگون که مستلزم دیدن تمامی راه حل های ممکن و یا ابداع راه حل های جدید است .

حتما بخوانید  نابود کننده خلاقیت/جملاتی که چشمه خلاقیت را خشک می کنند.

زیرا در این روش افکار فرد در جهات متعدد و متنوع سیر می کند.

هیلگارد روانشناس و محقق معروف معتقد است که

در فرایند خلاقیت، فرد در مواجهه با مسئله تمامی راه حل های ممکن را بررسی می کند.

و سپس بهترین راه حل را انتخاب می نماید.

به عبارت دیگر، او هم از تفکر واگرا و هم از تفکر همگرا استفاده می کند.

در نتیجه می توان گفت که خلاقیت شامل هر دو نوع تفکر می شود.

با این همه خلاقیت با تفکر واگرا هم بستگی بیشتری دارد.

تفاوت تفکر واگرا و همگرا

تفکر واگرا، ابزاری برای خلاقیت

یکی از ابزار مهم برای رشد خلاقیت داشتن تفکر واگرا است.

گلیفورد معتقد است که شیوه های تفکر واگرا و  همگرا زمینه خلاقیت و سنجش توانایی های آفریننده هستند.

در ساخت ذهنی، هم تفکر واگرا و هم تفکر همگرا نقش اساسی دارند.

اما تفاوت آنها در اینست که در تفکر همگرا نتیجه تفکر از پیش معلوم است.

یعنی در این نوع تفکر همیشه فقط یک جواب (درست یا غلط) وجود دارد.

در صورتی که در تفکر واگرا یک جواب قطعی وجود ندارد.

بلکه تعداد زیادی جواب وجود دارد که

از نظر منطقی ممکن است هریک از آنها به گونه ای درست باشد.

سنجش و اندازه گیری خلاقیت شیوه های متعددی دارد.

متداول ترین این شیوه ها اندازه گیری خلاقیت براساس میزان تفکر واگرا است.

در دهه 1950 میلادی، گیلفورد و همکارانش آزمون هایی برای اندازه گیری تفکر واگرا تهیه کردند.

در همه این آزمون ها از آزمودنی خواسته می شود که در پاسخ به سوالات صرفا” به یک جواب اکتفا نکند.

به اعتقاد گلیفورد در تفکر واگرا 3 ویژگی یا عنصر دخالت دارد:

حتما بخوانید  ویژگی افراد خلاق/ افراد خلاق چه چیزی را به چالش می کشند؟

1-      انعطاف پذیری یا نرمش اندیشه                        (آزمون استفاده های غیرمعمول)

2-      اصالت اندیشه                                   (آزمون عنوان داستان )

3-      سیالی اندیشه                                    (سرعت و تعداد پاسخ های داده شده)

 

به این معنی که هرچه تفکری انعطاف پذیرتر، اصیل تر و سیال تر، واگرایی آن بیشتر.

در نتیجه این نوع تفکر خلاق تر است.

او نام آزمون خود برای اندازه گیری انعطاف پذیری تفکر را “آزمون استفاده های غیرمعمول” گذاشت.

بعنوان مثال: به آزمودنی کلمه” آجر” داده

و از او خواسته می شود تا ظرف مدت 8 دقیقه هر تعداد مورد استفاده آجر را که به ذهنش می رسد بیان کند.

پاسخ یکی از آزمودنی ها اینگونه بود :

ساختن خانه / ساختن طویله / ساختن مدرسه / ساختن کلیسا / ساختن اجاق و …

در همه این پاسخ ها یک وجه مشترک وجود دارد و

آن اینکه همه آنها معرف طبقه واحدی از استفاده از آجر هستند.

یعنی “ساختن” .

لذا بیانگر انعطاف پذیری و واگرایی اندکی است.

اما آزمودنی دیگری این پاسخ ها را داد:

گذاشتن جلو در / زدن به یک سگ / درست کردن قفسه کتاب / کوبیدن به میخ / درست کردن دروازه های فوتبال و ….

به اعتقاد گیلفورد این پاسخ ها انعطاف پذیرتر و نشان دهنده واگرایی بیشتری هستند.

اصالت بوسیله “آزمون عنوان داستان”  گیلفورد اندازه گیری می شود.

در این آزمون داستانی کوتاه به آزمودنی داده

و از او خواسته می شود تا هر تعداد عنوان را که برای داستان مناسب تشخیص  می دهد بیان کند.

مثال: یکی از این داستان ها چنین بود :

یک مبلغ مذهبی در دام آدمخوار ها گرفتار می آید.

شاهزاده خانم قبیله آدمخوارها به مبلغ مذهبی پیشنهاد می دهد که با او ازدواج کند.

شرط شاهزاده خانم این بود که اگر با او ازدواج کند آزاد می شود.

و در غیر اینصورت زنده زنده پخته خواهد شد.

بنابراین مبلغ فقط دو راه در پیش رو داشت یا ازدواج با شاهزاده خانم و یا مرگ .

حتما بخوانید  انواع مذاکره بر اساس رفتار شناسی و نتایج آن/پنج نوع مذاکره

یکی از آزمودنی ها این عنوان ها را برای داستان مزبور بیان کرد :

شکست شاهزاده خانم / خورده شدن بوسیله وحشی ها / شاهزاده خانم و مبلغ مذهبی .

آزمودنی دیگری عناوین زیر را انتخاب کرد :

داستان دیگ / شام خوشمزه / خورش واعظ / جفتی بدتر از مرگ / پاک ولی عجول / جایزه داغ برای آزادی .

به اعتقاد گیلفورد پاسخ های آزمودنی دوم اصیل تر هستند.

سیالی به تعداد پاسخ های آزمودنی به یک سوال اشاره دارد.

در آزمون های سنجش سیالی، “سرعت” و  تعداد پاسخ های داده شده” ملاک سیالی فکر هستند.

یعنی تعدد پاسخ ها در اکثر مواقع باعث افزایش احتمال واگرا بودن تفکر می شود.

بطور خلاصه میتوان گفت که :

تفکر واگرا تلاشی است برای جستجو.

جستجوی افکار و توجه به امکانات و مسیرهای فراوان .

تفکر واگرا از عرف و عادات دور می شود و سنت شکن است.

در این تفکر بین امور نامربوط ارتباط برقرار می گردد.

فردی که تفکر خلاق و واگرا دارد سعی می کند عناصر و اجزاء نامربوط را به هم متصل کند.

در اینجا به فرد فرصت اشتباه کردن داده می شود.

تفکر همگرا تلاشی است برای بررسی، انتخاب یا گزینش مهمترین و امیدوارکننده ترین امکانات که به یک یا چند مورد ختم می شود.

جهت تفکر همگرا به سمت عرف و عادات جامعه، راه ها و افکار پذیرفته شده است.

در این تفکر امور مربوط به هم در نظر گرفته شده و امور نامربوط کنار گذاشته می شوند.

در تفکر همگرا امکان اشتباه نیست و فرد سعی دارد از اشتباه پرهیز کند.

تصور می کنیم برای خوانندگان این مطلب انجام این آزمون در حکم یک بازی جالب باشد.

و ضمن گذران وقت سالم با دوستان به نتایج قابل توجهی می رسند.

تفکر همگرا و واگرا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *